خشکی دهان چیست؟
خشکی دهان، که در اصطلاح پزشکی زروستومیا (Xerostomia) نامیده میشود، یک مشکل قابل توجه است که کیفیت زندگی بیماران را تحت تأثیر قرار میدهد. زروستومیا نتیجه کاهش ترشحات غدد بزاقی (هیپوسالیواسیون) است. بزاق یک مایع بیولوژیکی حیاتی برای حفظ سلامت مناسب دهان است. تولید روزانه بزاق معمولاً بین 0.5 تا 1.5 لیتر متغیر است. ترشح بزاق در طول خواب کم است و در زمان خوردن و آشامیدن بسیار بالا میرود.
خشکی دهان به دلیل تأثیرات منفی که بر کیفیت زندگی دارد، عوارض جدی ایجاد میکند. عوارض و مشکلات ناشی از زروستومیا عبارتند از:
1. مشکلات عملکردی: مشکل در خوردن، صحبت کردن و بلعیدن.
2. مشکلات روانی و اجتماعی: میتواند منجر به افسردگی و محدودیت فعالیتهای اجتماعی شود.
3. مشکلات دهانی ثانویه: خشکی مزمن دهان میتواند سبب مشکلات ثانویه جدی مانند پوسیدگی دندان (کاهش حفاظت بزاق)، آسیب به ایمپلنت و لمینت و از دست دادن دندانها و عفونتهای قارچی شود.
4. نیاز به مایعات: بیماران اغلب برای کمک به بلعیدن غذا نیاز به مایعات دارند.
دلایل مختلفی میتوانند منجر به خشکی دهان شوند:
• پرتودرمانی ناحیه سر و گردن: خشکی دهان ناشی از پرتودرمانی (Radiation-induced xerostomia) یک عارضه شایع و مهم در بیمارانی است که برای سرطان سر و گردن تحت درمان قرار میگیرند. این عارضه ناشی از آسیب به غدد بزاقی است.
◦ ارتباط با دوز پرتو: شدت زروستومیا به دوز پرتودهی به غدد بزاقی بستگی دارد. زروستومیای برگشتناپذیر میتواند در دوزهای بالاتر از 30 گی (Gy) یا 40 گی (Gy) رخ دهد و ممکن است از جلسه بیستم درمان آغاز شود. هیپوسالیواسیون میتواند از دوز 40 گی در ابتدای درمان پرتویی شروع شود.
• سندرم شوگرن (Sjögren’s Syndrome): این یک بیماری خودایمنی است که در آن نفوذ پیشرونده سلولهای تک هستهای به غدد اشکی و بزاقی رخ میدهد و منجر به کاهش ترشحات، خشکی دهان (زروستومیا) و خشکی چشم (زروفتالمیا) میشود.
• داروها: خشکی دهان میتواند ناشی از مصرف برخی داروها باشد.
• افزایش سن: افراد مسن ممکن است نسبت به عوارض جانبی داروهای درمان خشکی دهان حساستر باشند.
قرص پیلوکارپین با نام تجاری سالاژن (Salagen)، یک آگونیست گیرنده استیلکولین موسکارینی است که برای تحریک عملکرد غدد بزاقی به کار میرود. پیلوکارپین یک عامل پاراسمپاتومیمتیک کولینرژیک با عملکرد عمدتاً موسکارینی است. این دارو ترشح غدد برونریز مانند غدد عرق، بزاقی، اشکی، معده، پانکراس و روده و همچنین سلولهای مخاطی دستگاه تنفسی را افزایش میدهد.
• موارد مصرف:
◦ درمان علائم زروستومیای شدید ناشی از هیپوفونکسیون غدد بزاقی پس از پرتودرمانی سرطان سر و گردن.
◦ درمان علائم خشکی دهان و خشکی چشم در بیماران مبتلا به سندرم شوگرن.
• اثربخشی:
◦ پیلوکارپین به طور قابل توجهی جریان بزاق را افزایش میدهد (2 تا 3 برابر). در یک مطالعه، دوز 5 میلیگرم و 10 میلیگرم، به ترتیب 63% و 90% افزایش در جریان بزاق کامل، یک ساعت پس از مصرف اولیه نشان داد.
◦ بهبود علامتیک با بهبود کلی خشکی دهان، توانایی صحبت کردن بدون مایعات و کاهش استفاده از جایگزینهای بزاق همخوانی دارد.
◦ اثرات دارو ممکن است طی یک تا دو هفته پس از مصرف شروع شود، اما رسیدن به اثر کامل ممکن است تا 3 ماه طول بکشد. برای ارزیابی پاسخ مفید، حداقل 12 هفته درمان بدون وقفه ممکن است لازم باشد.
◦ فایده طولانی مدت پیلوکارپین ممکن است ناشی از افزایش گیرنده استیلکولین موسکارینی 3 در غدد بزاقی باشد.
• دوز پیشنهادی برای زروستومیای ناشی از پرتودرمانی: دوز اولیه توصیه شده 1 قرص روکشدار 5 میلیگرم، 3 بار در روز (TID) است. دوز معمول 15 تا 30 میلیگرم در روز (3 تا 6 قرص روکشدار) است، و نباید از 10 میلیگرم در هر دوز تجاوز کند. حداکثر دوز، 30 میلیگرم در روز است.
• دوز پیشنهادی برای سندرم شوگرن: دوز 5 میلیگرم، 4 بار در روز (QID) (20 میلیگرم در روز). توصیه میشود 5 میلیگرم هر 6 ساعت (همراه با غذا و قبل از خواب) مصرف شود.
• نکات مصرف: میتوان قرص را همراه یا بدون غذا مصرف کرد. با این حال، مصرف آن با یک وعده غذایی پرچرب باعث کند شدن جذب میشود (Tmax از 0.87 ساعت در حالت ناشتا به 1.47 ساعت میرسد). دوز نگهداری باید کمترین دوز مؤثر قابل تحمل باشد.
شایعترین عوارض جانبی پیلوکارپین، پیامد اثرات فارماکولوژیک مورد انتظار آن است.
• بسیار شایع:
◦ تعریق (Sweating): شایعترین عارضه. این عارضه میتواند منجر به کمآبی بدن شود اگر بیمار مایعات کافی ننوشد.
• شایع (و وابسته به دوز):
◦ تهوع (Nausea)
◦ فلاشینگ یا گرگرفتگی (Flushing/Rubor)
◦ تکرر ادرار (Urinary Frequency)
◦ لرز (Chills)
◦ سرگیجه (Dizziness)
◦ سردرد (Headache)
◦ آبریزش بینی (Rhinitis)
• سایر عوارض (با شیوع کمتر):
◦ اسهال (Diarrhea)، ضعف (Asthenia)، درد شکم (Abdominal Pain)، استفراغ (Vomiting)، سوء هاضمه (Dyspepsia)، تاری دید (Blurred vision)، افزایش اشکریزش (Lacrimation).
• علت قطع مصرف: تعریق بیش از حد، شایعترین علت ترک درمان است (12% در دوز 10 میلیگرم سه بار در روز). به طور کلی، 6% تا 15% از شرکتکنندگانی که 5 میلیگرم سه بار در روز مصرف کردند، به دلیل عوارض جانبی دارو را قطع کردند.
علائم مصرف بیش از حد (اثرات موسکارینی): گرفتگی شکمی، اسهال، تهوع و استفراغ، دفع و ادرار غیرارادی، تعریق، افزایش بزاق، افزایش ترشحات برونشی، میوز، برادیکاردی و افت فشار خون.
درمان خشکی دهان میتواند از طریق رویکردهای مختلفی مانند داروهای بزاقآور (sialagogue medications)، جایگزینهای بزاق (saliva substitutes) و درمانهای جایگزین انجام شود.
| درمان | مکانیسم عمل | اثربخشی | عوارض جانبی شایع |
| قرص پیلوکارپین (Pilocarpine) | آگونیست گیرنده موسکارینی (افزایش ترشحات غدد برونریز) | افزایش قابل توجه جریان بزاق (2 تا 3 برابر). به طور کلی مؤثرتر از بزاق مصنوعی در بهبود علائم زروستومیا. | تعریق، تهوع، گرگرفتگی، تکرر ادرار، سرگیجه، سردرد |
| سویملین (Cevimeline) | آگونیست گیرنده موسکارینی | هر دو پیلوکارپین و سویملین اثرات مثبتی بر جریان بزاق در بیماران پرتودیده دارند. | مشابه پیلوکارپین، اما مطالعات به دنبال مقایسه تفاوتها در عوارض بودند |
| بزاق مصنوعی (Artificial Saliva) | جایگزین موضعی بزاق مبتنی بر موسیین (مانند Saliva Orthana) | نسبت به پیلوکارپین در بهبود علائم زروستومیا کمتر مؤثر است. | عوارض جانبی کمتر نسبت به پیلوکارپین |
| تحریک الکتریکی عصب از طریق پوست (ALTENS) | تحریک غیرتهاجمی | اثربخشی مشابه پیلوکارپین خوراکی در درمان زروستومیا ناشی از پرتو. | عوارض جانبی کمتر نسبت به پیلوکارپین (20.9% در مقابل 61.6% عوارض درجه 3 یا کمتر در یک مطالعه) |
اثربخشی پیلوکارپین بر جریان بزاق غیرتحریکشده (FSTNE) در بیماران مبتلا به سندرم شوگرن:
مطالعات نشان دادهاند که پیلوکارپین در افزایش جریان بزاق غیرتحریکشده (UWSF/FSTNE) نسبت به دارونما مؤثر است.
| مطالعه (دوز پیلوکارپین) | زمان پیگیری (ماه) | جریان بزاق غیرتحریکشده (FSTNE) در گروه پیلوکارپین (ml/min) | تفاوت میانگین نسبت به پایه (ml/min) |
| Vivino و همکاران (5 mg 4x/day) | 1.5/2 | 0.33 (±0.41) | 0.18 (نسبت به کنترل) |
| Vivino و همکاران (5 mg 4x/day) | نهایی | 0.37 (±0.46) | 0.20 (نسبت به کنترل) |
| Papas و همکاران (5 mg 4x/day) | 2 | 0.36 | 0.21 (نسبت به کنترل) |
| Papas و همکاران (7.5 mg 4x/day) | نهایی | 0.44 | 0.30 (نسبت به کنترل) |
| Rhodus و همکاران (2% onálmico) | 1.5 / نهایی | 0.24 (±0.05) | 0.14 (نسبت به کنترل) |
پیلوکارپین یک آگونیست موسکارینی است. این دارو اعصاب خاصی را تحریک میکند تا میزان ترشح غدد برونریز، از جمله غدد بزاقی، افزایش یابد.
شایعترین عارضه جانبی گزارش شده، تعریق زیاد (Sweating) است. این عارضه میتواند منجر به کمآبی بدن شود، بنابراین مصرف مایعات کافی در طول درمان ضروری است.
ممکن است اثرات دارو را طی یک تا دو هفته شروع کنید، اما برای احساس اثر کامل دارو ممکن است تا 3 ماه زمان لازم باشد. همچنین حداقل 12 هفته درمان بدون وقفه برای ارزیابی پاسخ مفید، توصیه میشود.
بله، قرص پیلوکارپین را میتوان همراه با غذا یا بدون آن مصرف کرد. با این حال، مصرف آن با یک وعده غذایی پرچرب ممکن است جذب دارو را کند نماید.
علائم مصرف بیش از حد (اثرات موسکارینی) ممکن است شامل گرفتگی شکمی، اسهال، تهوع و استفراغ، تعریق شدید، افزایش ترشحات برونشی و کاهش فشار خون باشد. در صورت مشاهده علائم شدید باید فوراً کمک پزشکی دریافت شود.
