برفک دهان که در علم پزشکی تحت عنوان کاندیدیازیس دهانی (Oral Candidiasis) شناخته میشود، نوعی عفونت قارچی است که در دهان یا روی زبان ایجاد میگردد. عامل اصلی این بیماری، رشد کنترل نشده قارچ مخمری به نام کاندیدا آلبیکنز (Candida albicans) است. هرچند این قارچ به طور طبیعی و در مقادیر بسیار کم در دهان بسیاری از افراد وجود دارد، اما تکثیر غیرطبیعی آن منجر به بروز بیماری میشود
.
علائم برفک دهان معمولاً شامل ایجاد لکههای سفید یا کرمیرنگ (شبیه پنیر دلمهای) روی زبان، لثهها، دیوارههای داخلی گونهها، لبها، لوزهها یا سقف دهان است. در صورت تراشیدن این لکهها، ممکن است نواحی زیرین قرمز شده و گاهی اوقات دچار خونریزی خفیف شوند. سایر علائم عبارتند از: درد و سوزش در دهان، احساس وجود چیزی پنبهای شکل در دهان، ترک خوردن پوست در گوشههای لب، تغییر در حس چشایی و طعم ناخوشایند غذا و مشکل در بلعیدن.
عوامل مستعد کننده و دلایل ابتلا: برفک دهان میتواند هر فردی را درگیر کند، اما در نوزادان و افراد مسن به دلیل ضعف سیستم ایمنی شایعتر است. عواملی که تعادل میکروبها در دهان را بر هم زده و زمینه رشد کاندیدا را فراهم میکنند، شامل موارد زیر هستند:
• ضعف سیستم ایمنی بدن: ناشی از بیماریهایی مانند دیابت، HIV یا سرطان (به ویژه سرطان خون).
• مصرف داروها: به ویژه آنتیبیوتیکها (که باکتریهای مفید را از بین میبرند و قارچها رشد میکنند) و کورتیکواستروئیدهای استنشاقی (برای آسم).
• بهداشت ضعیف دهان: شامل عدم رعایت صحیح بهداشت دندان و دهان و یا تمیز نکردن مناسب دندانهای مصنوعی.
• شیمی درمانی و پرتودرمانی: این درمانها میتوانند به سلولهای ایمنی آسیب بزنند.
• خشکی دهان: (Hyposialia) که میتواند ناشی از برخی داروها یا شرایط سیستمیک باشد.
نیستاتین (Nystatin)، که با نامهای تجاری مانند Mycostatin و Nystan نیز شناخته میشود، یک داروی ضد قارچ از کلاس پلیاِنها (Polyenes) است. این دارو اولین داروی ضد قارچ اختصاصی بود که کشف شد و پس از حدود ۷۰ سال، همچنان از اهمیت بالایی در درمان مایکوزها (عفونتهای قارچی) برخوردار است.
قطره نیستاتین یا سوسپانسیون خوراکی آن، به طور خاص برای درمان عفونتهای قارچی در دهان و گلو (برفک دهان) استفاده میشود.
مکانیسم عمل: نیستاتین به طور انتخابی به ارگوسترول (Ergosterol)، که یک استرول ضروری در غشای سلولی قارچها است اما در سلولهای انسانی وجود ندارد، متصل میشود. این اتصال باعث به هم ریختن ساختار غشای سلولی شده و منافذ یا کانالهایی ایجاد میکند. نفوذپذیری غشاء افزایش مییابد و یونها (به ویژه پتاسیم) و سایر محتویات حیاتی از سلول قارچی خارج میشوند، که نهایتاً منجر به تخریب و مرگ سلول قارچ میگردد. این عمل، خاصیت قارچکُشی (Fungicidal) نیستاتین را نشان میدهد.
نیستاتین به عنوان یک درمان مؤثر: به دلیل جذب ناچیز نیستاتین از دستگاه گوارش به جریان خون، اثر آن عمدتاً موضعی (محلی/تماسی) است. این ویژگی آن را به گزینهای عالی برای درمان عفونتهای موضعی مانند برفک دهان تبدیل میکند. در مواردی که گونههای کاندیدا نسبت به داروهای ضد قارچ آزول (مانند فلوکونازول یا کلوتریمازول) مقاومت نشان میدهند، نیستاتین همچنان بسیار حساس و مؤثر باقی میماند و نقش خود را حفظ میکند.
اگرچه قطره یا سوسپانسیون نیستاتین در درجه اول برای درمان برفک دهان به کار میرود، اما کاربردهای دیگری نیز دارد که عمدتاً به دلیل فعالیت موضعی آن در دستگاه گوارش است:
1. کاندیدیازیس روده (Candidiasis intestinal): نیستاتین برای درمان عفونتهای قارچی در دستگاه گوارش و روده نیز تجویز میشود.
2. سالمسازی روده (Darmsanierung): از سوسپانسیون نیستاتین برای کاهش ذخیره قارچهای مخمری در روده استفاده میشود.
3. کاندیدیازیس مری (Soorösophagitis): در مواردی که قارچ به مری سرایت کرده باشد، این سوسپانسیون پس از چرخاندن در دهان بلعیده میشود تا ناحیه مری را نیز تحت پوشش قرار دهد.اشکال دارویی دیگر: نیستاتین علاوه بر قطره/سوسپانسیون، در اشکال دیگری نیز موجود است، از جمله قرص، پاستیل/قرص مکیدنی، ژل دهانی، پماد/کرم/سالو برای عفونتهای پوستی (مانند سوختگی پای نوزاد).
قطره/سوسپانسیون نیستاتین باید طبق دستور پزشک یا داروساز مصرف شود و هرگز نباید دوز یا مدت زمان مصرف خودسرانه تغییر یابد.
نکات مهم در مصرف:
1. آمادهسازی: قبل از هر بار استفاده، بطری سوسپانسیون باید به خوبی تکان داده شود تا مواد فعال (که ممکن است تهنشین شده باشند) به طور یکنواخت توزیع شوند.
2. زمان مصرف: توصیه میشود نیستاتین بعد از وعدههای غذایی مصرف شود تا محلول برای مدت طولانیتری در دهان باقی بماند.
3. روش استفاده برای برفک دهان:
◦ دارو را با استفاده از قطرهچکان یا سرنگ مخصوص، به مقدار تجویز شده در دهان بریزید.
◦ بسیار مهم است که سوسپانسیون را تا حد امکان طولانی مدت در دهان نگه دارید (مثلاً چند دقیقه) و آن را در تمام نقاط دهان بچرخانید تا حداکثر تماس با ضایعات قارچی برقرار شود، سپس آن را قورت دهید.
◦ برای نوزادان یا کودکان کوچک، توصیه میشود نیمی از دوز را روی هر طرف دهان بمالید. برای نوزادان بهتر است ۵ تا ۱۰ دقیقه بعد از استعمال دارو، به او غذا داده شود. 4. مدت درمان: حتی اگر علائم بالینی برفک دهان از بین رفت، درمان باید حداقل به مدت ۴۸ ساعت (یا ۲ تا ۳ روز) پس از ناپدید شدن علائم ظاهری ادامه یابد تا از عود عفونت جلوگیری شود. دوره درمان معمولاً بین ۷ تا ۱۴ روز است. اگر علائم پس از ۱۴ روز بدتر شد یا بهبود نیافت، باید ارزیابی مجدد صورت گیرد.
مقدار مصرف معمول برای بزرگسالان و کودکان:
• برفک دهان: ۲۵۰,۰۰۰ تا ۵۰۰,۰۰۰ واحد بینالمللی (۲.۵ تا ۵ میلیلیتر) یا ۱۰۰,۰۰۰ تا ۶۰۰,۰۰۰ واحد بینالمللی (۱ تا ۶ میلیلیتر)، ۴ بار در روز (هر ۶ الی ۱۲ ساعت). معمولاً ۱ میلیلیتر (معادل ۱۰۰,۰۰۰ واحد بینالمللی) ۴ بار در روز تجویز میشود.
• نوزادان و خردسالان (۰ تا ۲ سال): ۰.۵ تا ۱ میلیلیتر (۵۰,۰۰۰ تا ۱۰۰,۰۰۰ واحد بینالمللی)، ۴ تا ۶ بار در روز.
عوارض جانبی و موارد منع مصرف دارو
موارد منع مصرف:
• حساسیت مفرط (Hipersensibilidad) به ماده فعال (نیستاتین) یا هر یک از مواد جانبی تشکیلدهنده دارو.
• نیستاتین نباید برای درمان عفونتهای قارچی سیستمیک (منتشر شده در بدن) استفاده شود، زیرا جذب آن از دستگاه گوارش ناچیز است.
عوارض جانبی: عوارض جانبی نیستاتین معمولاً خفیف و گذرا هستند و این دارو به طور کلی به خوبی تحمل میشود. شایعترین عوارض جانبی مربوط به دستگاه گوارش است:
• شایع: ناراحتیهای گوارشی، تهوع، استفراغ و اسهال (به ویژه در دوزهای بالا).
• نادر: بثورات پوستی، از جمله کهیر (Urticaria).
• بسیار نادر: سندرم استیونز-جانسون (Stevens-Johnson syndrome).
• دیگر عوارض نادر: تپش قلب سریع، برونکواسپاسم، تورم صورت، کهیر و درد عضلانی غیر اختصاصی (معمولاً در دوزهای خوراکی بالا گزارش شده است).
هشدارها و ملاحظات ویژه:
• قند و الکل: سوسپانسیون نیستاتین معمولاً حاوی ساکارز (قند) است (حدود ۵۰۰ میلیگرم در هر میلیلیتر). این موضوع باید در بیمارانی که دیابت دارند یا مبتلا به عدم تحمل ارثی فروکتوز هستند، در نظر گرفته شود. همچنین حاوی مقادیر کمی اتانول (الکل) و پارابن (متیل و پروپیل پاراهیدروکسی بنزوات) است که ممکن است واکنشهای آلرژیک ایجاد کنند.
• بارداری و شیردهی: از آنجایی که جذب نیستاتین از دستگاه گوارش ناچیز است، انتظار نمیرود که از جفت عبور کند یا به مقدار قابل توجهی وارد شیر مادر شود. بنابراین، مصرف آن در دوران بارداری و شیردهی معمولاً منع مصرفی ندارد.
• تداخلات دارویی: اگر این دارو به صورت خوراکی مصرف شود، نباید همزمان با داروهایی که حرکت روده را تغییر میدهند، استفاده شود، زیرا این امر میتواند اثر ضد قارچی نیستاتین را کاهش دهد. همچنین برخی منابع اشاره میکنند که نباید همزمان با دهانشویههای قلیایی مانند پراکسیدهای قلیایی مصرف شود، زیرا اثر ضد قارچی نیستاتین مهار میشود.
مقایسه قطره نیستاتین با سایر روشهای درمان برفک دهان درمانهای دارویی متعددی برای برفک دهان (کاندیدیازیس دهان) وجود دارد، که انتخاب آنها به شدت بیماری و وضعیت ایمنی بیمار بستگی دارد. در حالی که نیستاتین یک داروی موضعی و قارچکش است، درمانهای دیگر اغلب شامل داروهای ضد قارچ آزول (Azole) هستند.
| مزایا و ملاحظات | نکات مهم در اثربخشی | نوع عملکرد و مکانیسم | شکل دارویی رایج برای برفک دهان | روش درمان |
| معمولاً خوب تحمل میشود. نیاز به تماس طولانی مدت در دهان دارد. | خط اول درمان موضعی. مؤثر در برابر گونههای کاندیدا مقاوم به آزولها…. جذب سیستمیک ندارد، بنابراین عوارض سیستمیک کم است. | ضد قارچ پلیان، قارچکش (Fungicidal)، عمل موضعی | سوسپانسیون خوراکی (قطره)، پاستیل، ژل | نیستاتین (Nystatin) |
| فراهمی زیستی خوب (جذب کامل). نیاز به توجه به تداخلات دارویی و عوارض کبدی دارد. | درمان ارجح برای برفک دهان متوسط تا شدید یا کاندیدیازیس مری. در بیماران نقص ایمنی (HIV) اغلب مؤثرتر از نیستاتین است | ضد قارچ آزول، قارچمتوقفکننده (Fungistatic)، عمل سیستمیک | قرص/کپسول خوراکی | فلوکونازول (Fluconazole) |
| به خوبی به مخاط دهان میچسبد. قرص مکیدنی باید به آرامی در دهان حل شود. | یک گزینه موضعی مؤثر. در پیشگیری از کاندیدیازیس در برخی بیماران نسبت به سوسپانسیون نیستاتین راحتتر و ارزانتر بوده است. | ضد قارچ آزول، قارچمتوقفکننده، عمل موضعی | قرص مکیدنی (تروش)، کرم | کلوتریمازول (Clotrimazole) |
| نیاز به توجه به تداخلات با داروهایی مانند ضدانعقادها (وارفارین) دارد. | در برخی مناطق، پرمصرفترین داروی ضد قارچ موضعی توسط دندانپزشکان است. | ضد قارچ آزول، قارچمتوقفکننده، عمل موضعی | ژل دهانی، کرم | میکونازول (Miconazole) |
| در فرم تزریقی عوارض شدید سیستمیک دارد. | برای درمان عفونتهای قارچی شدیدتر استفاده میشود. | ضد قارچ پلیان، قارچکش | سوسپانسیون خوراکی (در موارد خفیف)، تزریقی (در موارد شدید) | آمفوتریسین B (Amphotericin B) |
بله، برفک دهان یک عفونت قابل انتقال است. قارچهای عامل برفک دهان میتوانند از فردی به فرد دیگر منتقل شوند، مثلاً از طریق بوسیدن، یا استفاده مشترک از ظروف و وسایل نوشیدنی. همچنین در دوران شیردهی، عفونت میتواند بین نوزاد و سینه مادر منتقل شود.
خیر. نیستاتین یک داروی ضد قارچ است و به طور خاص علیه قارچها عمل میکند. آفت دهان (زخمهای دهانی) یک بیماری قارچی نیست، و برای درمان آن و همچنین تبخال (که ویروسی است)، نیستاتین کارایی ندارد.
با درمان به موقع با داروهای ضد قارچ مانند نیستاتین، علائم برفک دهان معمولاً در عرض ۴ تا ۵ روز از بین میرود. با این حال، برای جلوگیری از عود، باید دارو را حداقل ۴۸ ساعت (۲ تا ۳ روز) پس از ناپدید شدن علائم ظاهری ادامه دهید. در صورت عدم درمان، ممکن است تا هشت هفته یا بیشتر باقی بماند.
در حالی که موارد خفیف ممکن است با داروهای بدون نسخه یا درمانهای خانگی (تسکیندهنده) مدیریت شوند، اگر علائم شما شدید است، یا مطمئن نیستید که علت علائم چیست، یا اگر پس از درمان دوباره عود میکند، باید به پزشک مراجعه کنید. پزشک عمومی، دندانپزشک، دکتر عفونی، یا متخصص پوست میتوانند برفک دهان را تشخیص و درمان کنند.
اگر مصرف یک دوز را فراموش کردید، به محض یادآوری آن را مصرف کنید. اگر تقریباً زمان دوز بعدی است، دوز فراموش شده را رها کنید و برنامه منظم خود را ادامه دهید. هرگز دوز دارو را دو برابر نکنید.
